Çfarë është Art Deco? Historia, tiparet dhe ku ta shihni

Art Deco është stili që i dha formë optimizmit të viteve 1920 dhe 1930: vija gjeometrike, simetri e fortë, metale që shkëlqejnë dhe besim i madh te makina dhe progresi. E gjeni në rrokaqiejt e Nju Jorkut, në kinematë e vjetra, në bizhuteri, postera dhe mobilje.

Edhe nëse nuk e keni dëgjuar emrin, me siguri e keni parë: një pasqyrë në formë dielli, një rrjedhë zigzagësh mbi një portë ose një kullë që ngushtohet me shkallë drejt majës. Në këtë udhëzues shpjegojmë nga erdhi stili, si ta njihni me një shikim, si ndryshon nga Art Nouveau dhe ku ndodhen shembujt më të bukur, edhe pranë nesh.

Si e mori emrin Art Deco?

Emri vjen nga Exposition internationale des arts décoratifs et industriels modernes, një ekspozitë e madhe e arteve dekorative dhe industriale moderne që u mbajt në Paris në vitin 1925. Në atë kohë njerëzit thoshin thjesht 'style moderne' ose 'modern'.

Shkurtimi Art Deco u përhap vetëm disa dekada më vonë. Historiani Bevis Hillier ndihmoi ta bënte termin të njohur me librin e tij të vitit 1968 për artet dekorative të viteve 1920 dhe 1930, në kohën kur interesi për atë periudhë po rikthehej.

Nga lindi stili dhe çfarë e frymëzoi?

Art Deco u shfaq në Francë pak para Luftës së Parë Botërore dhe lulëzoi nga vitet 1920 deri në vitet 1930, me jehonë deri në vitet 1940. Nuk ishte një shkollë me manifest, por një gjuhë vizuale e përbashkët që e përdorën arkitektë, mobiljerë, grafistë, stilistë dhe fabrika anembanë botës.

Burimet e tij ishin shumë të ndryshme. Kubizmi solli format e thjeshtuara gjeometrike. Secesioni i Vjenës dha ornamentin e stilizuar dhe të guximshëm. Kostumet dhe skenat e Baletit Rus sollën ngjyra të forta në Paris. Zbulimi i varrit të Tutankamonit në vitin 1922 nxiti një valë motivesh egjiptiane, dhe projektuesit morën ide edhe nga arti mesopotamian, parakolombian dhe afrikan.

Mbi të gjitha, epoka e makinës dha fjalorin e shpejtësisë dhe të saktësisë: makinat, aeroplanët, radiot dhe anijet transoqeanike. Në vitet 1930 doli një degë më e lëmuar, Streamline Moderne, me qoshe të rrumbullakosura, vija horizontale dhe sipërfaqe të shndritshme si te trenat aerodinamikë.

Nëse zbukurimi duket sikur është rritur vetë, është Nouveau; nëse duket i projektuar, është Deco.

Si ta njihni Art Deco-n me një shikim?

Kur i dini shenjat, stili dallohet menjëherë:

• Gjeometri: zigzagë, shigjeta, forma me shkallë, rrathë dhe simetri e rreptë.
• Motive dielli dhe ventaliku që shpërndahen nga një pikë qendrore.
• Theks vertikal në ndërtesa, me kate që tërhiqen me shkallë sa më lart të ngjitesh.
• Natyrë e stilizuar: bimë, kafshë dhe figura të kthyera në forma të pastra e këndore.
• Materiale luksoze: llak, dru ekzotik, mermer, fildish dhe praruar.
• Materiale të reja industriale: krom, çelik inoks, bakelit dhe xham.
• Kontraste të forta ngjyrash: e zezë me ar, argjend me jeshile, blu e thellë me krem.
• Kthesa aerodinamike në fazën e vonë, me dritare të rrumbullakëta si në anije.

Art Deco apo Art Nouveau: si t'i dalloni?

Të dy stilet ngatërrohen shpesh, por janë shumë të ndryshëm. Art Nouveau, që arriti kulmin rreth vitit 1900, preferon vija të lakuara e organike, të frymëzuara nga bimët, kërcejtë dhe figura femërore. Lakoret e tij janë asimetrike dhe natyrale.

Art Deco erdhi më pas dhe në masë të madhe ishte reagim ndaj tij: gjeometrik, simetrik dhe i frymëzuar nga makina. Një provë e shpejtë: nëse zbukurimi duket sikur është rritur vetë, mendoni Nouveau; nëse duket sikur është projektuar nga një inxhinier, mendoni Deco.

Ku janë ndërtesat më të famshme Art Deco në botë?

Nju Jorku ka disa nga rrokaqiejt më të njohur të stilit. Chrysler Building, i përfunduar në vitin 1930, është i famshëm për kurorën prej çeliku inoks me harqe të mbivendosura, ndërsa Empire State Building, i përfunduar në vitin 1931, mbetet simbol i stilit. Në Paris, Théâtre des Champs-Élysées (1913) përmendet shpesh si shembull i hershëm.

Disa qytete njihen për përqendrimin e madh të ndërtesave Art Deco. Miami Beach ka një nga koleksionet më të mëdha në botë, shumë prej tyre me ngjyra pastel. Napier në Zelandën e Re u rindërtua kryesisht në këtë stil pas tërmetit të vitit 1931. Në Indi, ansamblet viktoriane-gotike dhe Art Deco të Mumbait, përfshirë ndërtesat përgjatë Marine Drive, hynë në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s në vitin 2018.

A ka Art Deco në Ballkan dhe në Shqipëri?

Stili arriti edhe në Evropën Juglindore, kryesisht përmes arkitektëve që kishin studiuar në Vjenë, Paris ose Itali. Në kryeqytetet e rajonit, si Beogradi, Zagrebi ose Sofja, ndeshen pallate banimi, banka dhe kinema të viteve 1930 me fasada gjeometrike dhe detaje Deco.

Në Tiranë, shumë ndërtesa të viteve 1930, të projektuara kryesisht nga arkitektë italianë, kombinojnë racionalizmin italian me ndikime të modernizmit të kohës, si linja të pastra, simetri dhe dekor të thjeshtuar. Nuk janë Art Deco i pastër si në Miami, por një shëtitje e vëmendshme nëpër qendrën e vjetër ju lejon të dalloni frymën e po asaj epoke. Edhe në qytete të tjera të rajonit mund të gjeni ndërtesa nga ajo periudhë, me ballkone të rrumbullakosura ose dritare të ngushta vertikale.

Si ta sillni Art Deco-n në shtëpi?

Nuk ka nevojë ta ktheni shtëpinë në skenë filmi. Mjaftojnë disa elemente kyçe. Zgjidhni një ose dy motive gjeometrike, si një pllakë në formë ventaliku, një qilim me shigjeta ose një pasqyrë dielli. Shtoni detaje metalike prej bronzi, ari ose kromi dhe kombinojini me ngjyra të thella si jeshile smeraldi, blu e errët ose e zezë.

Divanet e lakuara, sipërfaqet me shkëlqim, llambat prej xhami dhe rregullimi simetrik e plotësojnë pamjen. Objektet origjinale të kohës, nga pasqyrat te posterat, mblidhen gjerësisht; para se të blini, kontrolloni gjendjen dhe origjinën me kujdes.

Pyetje të shpeshta

Pasi ta njihni, Art Deco-n do ta shihni kudo: zigzagë, diej, kulla me shkallë, metale që shkëlqejnë dhe një besim i madh te bota moderne. Nga ekspozita e Parisit e vitit 1925 te rrokaqiejt e Nju Jorkut dhe ndërtesat e viteve 1930 në qytetet tona, ky stil mbetet i gjallë, dhe disa detaje të zgjedhura mirë mjaftojnë për ta sjellë atë elegancë edhe në shtëpinë tuaj.

Si e bëjmë kërkimin: Udhëzuesit shkruhen nga burime të njohura dhe kontrollohen për saktësi. Janë informacion i përgjithshëm, jo këshillë profesionale.