Historia e shtypshkronjës: nga Gutenbergu te Meshari i Buzukut

Libri i parë i njohur në gjuhën shqipe, Meshari i Gjon Buzukut, u shtyp në vitin 1555, vetëm rreth njëqind vjet pasi Johannes Gutenberg vuri në punë shtypshkronjën e tij në Mainz. Ky afërsi në kohë tregon sa shpejt e ndryshoi shtypi Evropën, përfshirë edhe kulturat e vogla si e jona.

Më poshtë shpjegojmë si shtypeshin tekstet para Gutenbergut, si funksiononte në praktikë makina e tij, pse Bibla e Gutenbergut ka kaq vlerë, si u përhap shtypi në Evropë dhe çfarë ndryshoi ai në fe, shkencë, gjuhë dhe jetën e përditshme.

A ekzistonte shtypi para Gutenbergut?

Po, dhe jo në Evropë. Në Kinë shtypi me blloqe druri përdorej shekuj më herët: një faqe e tërë gdhendej në dru, lyhej me bojë dhe shtypej mbi letër. Sutra e Diamantit, një tekst budist i shtypur dhe i datuar në vitin 868, është ndër librat më të vjetër të shtypur që ruhen me datë.

Edhe shkronjat e lëvizshme kanë rrënjë aziatike. Rreth viteve 1040, mjeshtri kinez Bi Sheng krijoi shenja të lëvizshme prej balte të pjekur. Në Kore u përdorën shkronja metalike gjatë periudhës Goryeo, dhe Jikji, një tekst budist i shtypur në vitin 1377, njihet gjerësisht si libri më i vjetër i ruajtur i shtypur me shkronja metalike të lëvizshme.

Në Evropën mesjetare librat kopjoheshin me dorë, fillimisht në manastire e më pas në punishte profesionale. Dorëshkrimet ishin të ngadalta dhe të shtrenjta. Letra, e ardhur në Evropë nga bota islame, po bëhej më e lirë dhe po hapte rrugën për ndryshim.

Kush e shpiku shtypshkronjën?

Johannes Gutenberg, argjendar nga Mainz në Gjermaninë e sotme, njihet si shpikësi i shtypshkronjës evropiane me shkronja metalike të lëvizshme. Ai punoi në Strasburg dhe në Mainz, dhe rreth vitit 1450 punishtja e tij po shtypte.

Arritja e tij nuk ishte një shpikje e vetme, por bashkimi i disa zgjidhjeve: një metodë për të derdhur shumë shkronja identike, një aliazh i qëndrueshëm, një bojë me bazë vaji që ngjitej mbi metal dhe një presë e përshtatur nga ato të verës dhe të letrës. Së bashku krijuan një sistem që mund të përsëritej në shkallë të gjerë.

Arritja e Gutenbergut nuk ishte një shpikje e vetme, por bashkimi i disa zgjidhjeve në një sistem.

Si punonte shtypshkronja e Gutenbergut, hap pas hapi?

Procesi mbeti pothuajse i njëjtë në punishtet e shtypit për shekuj me radhë:

• Stampa: një mjeshtër metali gdhendte çdo shkronjë së prapthi në majë të një shufre çeliku.
• Matrica: stampa goditej në një metal më të butë, si bakri, për të krijuar kallëpin e shkronjës.
• Derdhja: në një kallëp dore derdhej metal i shkrirë me bazë plumbi, duke nxjerrë shpejt shkronja identike.
• Radhitja: radhitësi i vendoste shkronjat një nga një, rresht pas rreshti, në një kornizë për të formuar faqen.
• Bojatisja: shkronjat lyheshin me bojë vaji ngjitëse me anë të topave prej lëkure.
• Shtypja: letra ose pergamena vendosej mbi shkronja dhe një presë me vidë e shtypte në mënyrë të njëtrajtshme.
• Ripërdorimi: pas shtypjes shkronjat pastroheshin dhe ndaheshin për punën e radhës.

Pse Bibla e Gutenbergut është kaq e çmuar?

Vepra më e njohur e Gutenbergut është Bibla e përfunduar në Mainz rreth vitit 1455, e quajtur shpesh Bibla me 42 rreshta, sepse shumica e faqeve kanë 42 rreshta për kolonë. Mendohet se u shtypën rreth 180 kopje, disa në letër dhe disa në pergamenë.

Libri u projektua që të dukej si dorëshkrim luksoz, me shkronja gotike dhe hapësirë për inicialet e pikturuara me dorë. Sot ruhen më pak se 50 kopje, shumë prej tyre jo të plota, dhe janë ndër librat më të vlefshëm në botë. Vetë Gutenbergu nuk u pasurua: një mosmarrëveshje ligjore me financuesin Johann Fust i mori pjesën më të madhe të punishtes, dhe Fusti vazhdoi të shtypte me ish-ndihmësin e Gutenbergut, Peter Schöffer.

Si u përhap shtypi në Evropë dhe kur mbërriti te shqiptarët?

Mjeshtrit e mësuar në Mainz i çuan aftësitë në qytete të tjera, dhe brenda pak dekadash shtypshkronjat punonin në Itali, Francë, Vendet e Ulëta, Spanjë dhe Angli. Deri në vitin 1500, shtypi punonte në mbi 200 qytete evropiane. Librat e shtypur para vitit 1501 quhen inkunabula, nga një fjalë latine që lidhet me djepin. Venediku u bë një nga qendrat kryesore, i njohur për shkronjat kursive dhe librat e vegjël, të lehtë për t'u mbajtur.

Afërsia me Italinë ishte vendimtare për shqiptarët. Biografia latine e Skënderbeut nga Marin Barleti u shtyp në Romë në fillim të shekullit XVI dhe e bëri heroin shqiptar të njohur në Evropë. Në vitin 1555 doli Meshari i Gjon Buzukut, libri i parë i njohur i shtypur në shqip, nga i cili sot ruhet vetëm një kopje, në Bibliotekën e Vatikanit.

Si e ndryshoi shtypshkronja botën?

Pasojat arritën pothuajse në çdo fushë të jetës:

• Dija u përhap më shpejt dhe më larg, sepse kopjet identike qarkullonin gjerësisht.
• Çmimet e librave ranë dhe leximi doli gradualisht përtej klerit dhe të pasurve.
• Tekstet u standardizuan, gjë që ndihmoi të fiksohej drejtshkrimi dhe gramatika në shumë gjuhë.
• Studiuesit mund të krahasonin të njëjtin botim, çka nxiti zhvillimin e shkencës.
• Gjuhët vendase fituan terren përkrah latinishtes, përfshirë edhe shqipen.
• Fletushkat dhe më vonë gazetat krijuan forma të reja të debatit publik.

Çfarë roli pati shtypi në Reformacion?

Reformacioni protestant tregon fuqinë e re të shtypit. Pasi Martin Luteri publikoi tezat e tij në vitin 1517, kopjet e shtypura dhe fletushkat i përhapën argumentet e tij në trevat gjermanishtfolëse brenda pak javësh. Përkthimi i tij i Biblës në gjermanisht pati shumë lexues dhe ndikoi në formimin e gjermanishtes së shkruar standarde. Kundërshtarët e përdorën shtypin po aq aktivisht, duke e kthyer atë në fushëbetejë idesh.

Nga presa e dorës te shtypi modern

Presa e dorës ndryshoi pak për rreth 350 vjet. Shekulli XIX solli presat prej hekuri, makinat me avull me cilindër dhe shtypin rotativ, që i bënë të mundura gazetat masive. Makinat e radhitjes zëvendësuan radhitjen me dorë, dhe më vonë shtypi ofset u bë standard për shtypin tregtar. Sot mbizotërojnë shtypi dixhital dhe leximi në ekran, por faqosja, shkronjat dhe shumë terma të shtypit vijnë ende nga punishtet e shekullit XV.

Kush udhëton në Gjermani mund ta shohë këtë histori nga afër në Muzeun Gutenberg në Mainz, ku ekspozohen libra të hershëm dhe demonstrohet një kopje e presës së dorës.

Pyetje të shpeshta

Historia e shtypshkronjës është histori e bashkimit të ideve ekzistuese në diçka shumë më të fuqishme. Punishtja e Gutenbergut i ktheu librat nga objekte të rralla në mjete që kushdo mund të shpresonte t'i kishte, dhe pak më shumë se një shekull më vonë kjo rrugë solli edhe librin e parë shqip. Ndikimi i saj duket sa herë që hapim një libër ose lexojmë një faqe në ekran.

Si e bëjmë kërkimin: Udhëzuesit shkruhen nga burime të njohura dhe kontrollohen për saktësi. Janë informacion i përgjithshëm, jo këshillë profesionale.