Planifikimi i pensionit: si të përgatiteni në çdo moshë

Shumë njerëz në Kosovë dhe Shqipëri e mendojnë pensionin vetëm kur u afrohet: pak para moshës 60 vjeç, kur zbulojnë se pensioni shtetëror mezi mbulon shpenzimet bazë. Planifikimi i pensionit nis me tri pyetje të thjeshta: kur doni të ndaloni së punuari, sa do t'ju duhen për të jetuar dhe nga do të vijnë këto para?

Një përgjigje e përafërt sot vlen shumë më tepër se një përgjigje e saktë në moshën 60 vjeç. Ky udhëzues shpjegon gurët themelorë të një plani pensioni, me shembuj nga Kosova dhe Shqipëria. Është informacion i përgjithshëm, jo këshillë financiare; rregullat e pensioneve ndryshojnë, ndaj kontrolloni burimet zyrtare ose flisni me një këshilltar të pavarur para vendimeve të mëdha.

Pse koha është aleati juaj më i madh?

Arsyeja kryesore është interesi i përbërë. Kur fitimet e investimeve riinvestohen, ato fillojnë të sjellin fitime vetë. Në tridhjetë ose dyzet vjet, ky efekt mund të ketë më shumë peshë se shuma që paguani vetë.

Dikush që nis të kursejë shuma modeste në të njëzetat shpesh përfundon me më shumë se dikush që kurson shuma më të mëdha nga të dyzetat, thjesht sepse paratë kanë më shumë kohë për t'u rritur. Edhe fillimi i vonë ia vlen, por kërkon kursime më të mëdha çdo muaj për të njëjtin synim.

Nga vjen pensioni në Kosovë dhe Shqipëri?

Shumë vende e përshkruajnë të ardhurën në pension si një ndërtesë me disa shtylla. Kuptimi i secilës tregon nga vjen boshllëku juaj.

• Pensioni shtetëror: në Kosovë, pensioni bazë paguhet nga buxheti për banorët që arrijnë moshën e pensionit, me shtesa sipas viteve të punës; në Shqipëri, pensioni i pleqërisë paguhet nga Instituti i Sigurimeve Shoqërore (ISSH) bazuar në kontributet e paguara.
• Kursimet e detyrueshme pensionale: në Kosovë, punëtori dhe punëdhënësi derdhin kontribute në Fondin e Kursimeve Pensionale të Kosovës (Trusti), në llogari individuale.
• Kursimet vullnetare: kontribute shtesë në Trust ose në fonde private pensionesh, investime, depozita dhe prona, të ndërtuara vetë.

Një përgjigje e përafërt sot vlen më shumë se një përgjigje e saktë në moshën 60 vjeç.

Sa para do t'ju duhen në pension?

Një rregull i përafërt thotë se shumë njerëz kanë nevojë për rreth 70 deri në 80 për qind të të ardhurave para pensionit për të ruajtur stilin e jetesës. Disa kosto bien, si udhëtimi për në punë ose kësti i kredisë. Të tjera rriten, si barnat, kontrollet mjekësore dhe ndihma për nipërit e mbesat.

Një qasje më e mirë është një buxhet pensioni. Shkruani sa prisni të shpenzoni çdo muaj për banim, ushqim, rrymë e ngrohje, shëndet, transport dhe kohë të lirë, pastaj shtoni një rezervë për inflacionin dhe për shpenzime të njëhershme, si riparimi i shtëpisë.

Pastaj zbritni të ardhurat që prisni nga pensioni shtetëror dhe nga kursimet pensionale. Ajo që mbetet është boshllëku i pensionit, shuma që duhet ta mbulojnë kursimet tuaja.

Si ta kontrolloni sa keni kursyer deri tani?

Në Kosovë, Trusti u jep kontribuuesve mundësi të shohin llogarinë individuale dhe pasqyrat periodike me kontributet dhe vlerën e kursimeve. Kontrolloni nëse punëdhënësi i ka derdhur rregullisht kontributet; boshllëqet ndodhin më shpesh se sa mendohet, sidomos te punët pa kontratë. Në Shqipëri, historinë e kontributeve mund ta verifikoni pranë ISSH-së.

Lexojini me kujdes këto pasqyra. Ato nuk e përfshijnë inflacionin e ardhshëm, ndaj fuqia reale blerëse do të jetë më e ulët se shifra që shihni. Kush ka punuar disa vite jashtë vendit, për shembull në Gjermani ose në Zvicër, duhet të pyesë si llogariten ato vite dhe nëse ka marrëveshje për sigurimet shoqërore mes dy vendeve.

Sa duhet të kurseni çdo muaj?

Nuk ka një shifër universale, por një udhëzim i shpeshtë është të kurseni diku mes 10 dhe 15 për qind të të ardhurave bruto gjatë jetës së punës, përfshirë kontributet e punëdhënësit. Në Kosovë, kontributet e detyrueshme në Trust janë një pjesë e kësaj; kontributet vullnetare shtesë mund ta rritin.

Për të vlerësuar sa duhet të keni kursyer, disa planifikues përdorin të ashtuquajturin rregull të 4 për qindëshit, që vjen nga kërkime amerikane mbi kthimet historike të tregjeve. Sipas tij, tërheqja e rreth 4 për qind të një portofoli të diversifikuar në vitin e parë të pensionit, e përshtatur më pas me inflacionin, historikisht ka zgjatur rreth 30 vjet. Është një pikënisje e përafërt, jo garanci.

Çfarë të bëni në çdo dekadë të jetës?

Çdo dekadë sjell përparësi të ndryshme. Lista më poshtë është një udhërrëfyes, jo rregull i ngurtë.

• Të njëzetat: ndërtoni një fond emergjence, shlyeni borxhet e shtrenjta dhe filloni të kurseni, qoftë edhe pak. Sigurohuni që puna juaj të jetë e deklaruar dhe kontributet të paguhen.
• Të tridhjetat: rriteni normën e kursimit kur rriten të ardhurat dhe mbani kostot e ulëta. Mendoni për sigurim kundër paaftësisë.
• Të dyzetat: kontrolloni pasqyrat e pensionit, llogaritni boshllëkun dhe përshtatni planin. Mos lejoni që shpenzimet të rriten më shpejt se të ardhurat.
• Të pesëdhjetat: rritni kontributet vullnetare, shlyeni kredinë e banesës nëse mundeni dhe ulni gradualisht rrezikun e investimeve.
• Të gjashtëdhjetat: vendosni kur do të dilni në pension, kuptoni si ndikon në pension dalja më herët ose më vonë dhe planifikoni si do t'i tërhiqni kursimet.

Gabimet më të shpeshta në planifikimin e pensionit

Shtyrja është gabimi më i kushtueshëm. Të tjerë janë mbështetja vetëm te pensioni shtetëror ose te ndihma nga fëmijët dhe të afërmit në diasporë, puna pa kontratë që lë boshllëqe në kontribute, injorimi i tarifave dhe mbajtja e parave vetëm në shtëpi, ku inflacioni i gërryen çdo vit. Disa marrin shumë rrezik pikërisht para pensionit, kur një rënie e tregut ka pak kohë për t'u rikuperuar.

Nënvlerësimi i jetëgjatësisë është një rrezik tjetër. Shumë njerëz kalojnë 20 vjet ose më shumë në pension, dhe të planifikosh për një jetë më të gjatë është më e sigurt se t'i mbarosh paratë.

Pyetje të shpeshta

Planifikimi i pensionit nuk duhet të jetë i ndërlikuar. Vlerësoni sa do t'ju duhen, mësoni sa do të paguajnë pensioni shtetëror dhe kursimet pensionale, llogaritni boshllëkun dhe filloni ta mbyllni me kursime të rregullta e me kosto të ulëta. Rishikojeni planin çdo disa vjet; sa më herët të nisni, aq më e lehtë do të jetë barra.

Si e bëjmë kërkimin: Udhëzuesit shkruhen nga burime të njohura dhe kontrollohen për saktësi. Janë informacion i përgjithshëm, jo këshillë profesionale.