Mos e hidhni bukën: si ta pakësoni ushqimin që shkon dëm në shtëpi

Në shumë shtëpi tona, buka që mbetet nga dreka apo perimet që thahen në fund të frigoriferit përfundojnë në kosh pa e vënë re askush. Megjithatë, pakësimi i ushqimit që hidhet është një nga mënyrat më të thjeshta për të kursyer para dhe për të ndihmuar mjedisin njëkohësisht. Familjet janë burimi më i madh i ushqimit të humbur, ndaj zgjedhjet e përditshme kanë peshë.

Më poshtë shpjegojmë pse ka rëndësi ky problem dhe cilat zakone bëjnë dallimin më të madh: planifikimi i vakteve, pazari i mençur, leximi i saktë i afateve, ruajtja dhe ngrirja e ushqimit, dhe gatimi me atë që ka mbetur.

Sa ushqim hidhet në botë dhe në Evropë?

Sipas Raportit të Indeksit të Mbetjeve Ushqimore 2024 të Programit të OKB-së për Mjedisin (UNEP), në vitin 2022 bota hodhi rreth 1,05 miliardë tonë ushqim, afërsisht 132 kilogramë për person dhe gati një të pestën e të gjithë ushqimit në dispozicion të konsumatorëve. Familjet ishin përgjegjëse për 60 për qind të kësaj sasie, para restoranteve dhe tregtisë.

Në Bashkimin Evropian, Eurostat vlerëson rreth 130 kilogramë mbetje ushqimore për banor në vitin 2023, nga të cilat familjet prodhojnë pak më shumë se gjysmën, rreth 69 kilogramë për person. Për Kosovën dhe Shqipërinë nuk ka ende statistika të krahasueshme, por zakonet e pazarit dhe të gatimit janë të ngjashme, ndaj këshillat vlejnë njësoj.

Pse dëmton mjedisin ushqimi i hedhur?

Çdo ushqim i hedhur mbart koston e fshehur të gjithçkaje që u përdor për ta prodhuar: tokë, ujë, pleh, energji për përpunim e transport dhe ambalazh. UNEP vlerëson se humbjet dhe mbetjet ushqimore shkaktojnë 8 deri në 10 për qind të emetimeve globale të gazeve serrë, disa herë më shumë se aviacioni.

Kur ushqimi përfundon në deponi, ai kalbet pa oksigjen dhe çliron metan, një gaz serrë shumë i fuqishëm. Sa më pak të hidhni, aq më pak kërkesë ka për ushqim që askush nuk e ha, dhe aq më i ulët del fatura e pazarit.

Ushqimi më i lirë në kuzhinën tuaj është ai që e keni blerë tashmë dhe që e hani vërtet.

Si fillon kursimi që në market?

Shumica e ushqimit të humbur fillon me pazarin. Blerja pa plan sjell dublikata, blerje impulsive dhe produkte të freskëta që prishen para se t'i përdorni.

Para se të dilni, kontrolloni frigoriferin, ngrirësin dhe dollapët dhe planifikoni vaktet sipas asaj që duhet konsumuar. Shkruani një listë dhe mbajuni asaj. Jini realistë sa shpesh do të gatuani dhe lini vend për darkat jashtë ose për mbetjet. Ofertat “merr dy, paguaj një” kursejnë vetëm nëse ushqimin e hani në kohë ose mund ta ngrini.

• Bëni një foto të frigoriferit para pazarit
• Planifikoni tre deri pesë darka, jo gjithë javën
• Zgjidhni receta që ndajnë të njëjtat përbërës
• Blini fruta dhe perime me copë në treg, sa ju duhen
• Blini bukë sipas nevojës ditore dhe ngrini atë që tepron

Afati i përdorimit apo “më mirë para”: cili është dallimi?

Ngatërrimi i datave në etiketë është shkak i njohur i hedhjes. Komisioni Evropian ka vlerësuar se deri në 10 për qind e mbetjeve ushqimore në BE çdo vit lidhen me shënimin e datave.

Data “përdoret deri më” lidhet me sigurinë. Ajo vendoset në ushqime që prishen shpejt, si mishi i freskët, peshku dhe disa produkte qumështi, dhe ushqimi nuk duhet ngrënë pas kësaj date, edhe nëse duket e mban erë mirë. Data “më mirë të konsumohet para” lidhet me cilësinë. Ushqimi zakonisht është i sigurt edhe pas saj, nëse është ruajtur siç duhet dhe ambalazhi është i paprekur, edhe pse mund të humbasë pak shije ose freski. Për makaronat, orizin, konservat, biskotat dhe shumë ushqime të ngrira, përdorni shqisat.

Ndiqni gjithmonë udhëzimet e ruajtjes në paketim, si mbajtja në frigorifer ose konsumimi brenda disa ditëve pas hapjes.

Ku ruhet më gjatë çdo ushqim?

Ruajtja e drejtë mund t'u shtojë ushqimeve të freskëta ditë, ndonjëherë edhe javë. Mbani frigoriferin në 5°C ose më pak dhe mos e mbushni tepër, sepse ajri i ftohtë duhet të qarkullojë.

Disa fruta e perime qëndrojnë më mirë jashtë frigoriferit, të tjera shumë më gjatë brenda tij. Mollët dhe bananet lëshojnë etilen, një gaz natyral që përshpejton pjekjen, ndaj ruajtja e tyre veçmas ngadalëson prishjen e të tjerave.

• Frigorifer: shumica e frutave si mollët, manaferrat dhe rrushi; zarzavatet me gjethe, karotat, specat dhe brokoli; kavanozat e hapur
• Temperaturë dhome: bananet, domatet e plota për shije, avokadot dhe pjeshkët derisa të piqen
• Vend i freskët, i errët dhe i thatë: patatet, qepët dhe hudhrat, veç e veç
• Erëzat e njoma: majdanozi dhe borziloku në një gotë me ujë; rozmarina e mbështjellë me letër të lagur
• Buka: në temperaturë dhome për disa ditë, ose e prerë në feta dhe e ngrirë për më gjatë

Rregulli “e para hyn, e para del” në frigorifer

Ushqimi që shtyhet në fund është ushqim që harrohet. Kur shkarkoni pazarin, nxirrni përpara produktet më të vjetra dhe vendosni të rejat pas tyre. Caktoni një kuti ose raft “hamë së pari” për mbetjet, paketimet e hapura dhe perimet që duhen përdorur shpejt.

Enët transparente tregojnë menjëherë çfarë keni, dhe një listë e vogël në derën e frigoriferit ndihmon gjithë familjen. Mishin dhe peshkun e papërpunuar mbajini të mbyllur në raftin e poshtëm dhe ushqimin e gatshëm sipër.

Çfarë mund të ngrini pa e prishur shijen?

Ngrirësi është aleati juaj më i mirë. Shumë më tepër ushqime ngrihen mirë se sa mendohet, dhe ngrirja e ndal prishjen derisa të jeni gati për të gatuar. Ngrini ushqimin para afatit të përdorimit, etiketojeni me përmbajtjen dhe datën dhe shkrijeni në frigorifer.

Disa ushqime e ndryshojnë strukturën kur ngrihen. Sallata jeshile, kastraveci dhe perimet e tjera me shumë ujë bëhen të buta, ndërsa djathi i butë dhe gjellët me majonezë mund të ndahen. Këto hahen më mirë të freskëta.

• Bukë, pite dhe peta, mundësisht të prera
• Oriz i gatuar, supa, gjellë dhe salca
• Mish e peshk, të gatuar ose të papërpunuar, mirë të mbështjellë
• Djathë i fortë i grirë, gjalpë dhe qumësht
• Banane të pjekura, manaferra dhe fruta të prera për smoothie ose ëmbëlsira
• Erëza të njoma të grira me pak vaj në kallëpe akulli
• Qepë, speca dhe perime të zbardhura, të prera

Si t'i ktheni mbetjet në vakte të reja?

Gatuani sasinë e duhur që në fillim duke matur porcionet e orizit dhe makaronave. Kur mbetet ushqim, ftoheni shpejt, futeni në frigorifer brenda dy orësh dhe hajeni brenda një-dy ditësh, ose ngrijeni.

Recetat fleksibël janë të përsosura për mbetjet. Supat, omëletat, orizi i skuqur, makaronat në furrë, gjellët me perime dhe smoothie-t pranojnë pothuajse çdo gjë. Buka e ndenjur bëhet thërrime, kroste ose një ëmbëlsirë e thjeshtë me qumësht e vezë, siç e kanë bërë gjyshet tona prej kohësh. Lëkurat e perimeve mund të ziejnë për lëng. Atë që nuk hahet, si llumi i kafesë, lëvozhgat e vezëve dhe lëkurat, mund ta ktheni në pleh organik në oborr ose kopsht, në vend që ta dërgoni në deponi.

Pyetje të shpeshta

Pakësimi i ushqimit që hidhet nuk kërkon pajisje të veçanta, vetëm disa zakone të qëndrueshme: planifikoni para pazarit, lexoni saktë datat, ruani ushqimin aty ku zgjat më shumë, ngrini pa hezitim dhe trajtojini mbetjet si përbërës. Filloni me një ndryshim, si kontrolli javor i frigoriferit ose një raft “hamë së pari”, dhe vazhdoni prej aty. Kursimi duket shpejt në faturën e pazarit.

Si e bëjmë kërkimin: Udhëzuesit shkruhen nga burime të njohura dhe kontrollohen për saktësi. Janë informacion i përgjithshëm, jo këshillë profesionale.