Si ta shijosh operën: udhëzues për herën e parë në sallë

Shumë njerëz në Shqipëri dhe Kosovë e njohin emrin e Inva Mulës apo të Ermonela Jahos, por nuk kanë hyrë kurrë në një sallë opere. Arsyeja zakonisht është një paragjykim: se opera është e vështirë, e gjatë ose vetëm për njohësit. Në të vërtetë opera është teatër i treguar me muzikë, me personazhe, konflikt dhe një fund të fuqishëm, ku orkestra dhe zërat bartin emocionin që aktorët zakonisht e bartin me fjalë.

Ky udhëzues shpjegon si ndryshon opera nga muzikat e tjera, cilat vepra janë më të mirat për herën e parë, si të përgatiteni për një orë ose më pak, çfarë tregojnë llojet e zërave dhe si të ndiheni rehat në sallë.

Pse opera të prek kaq fort?

Opera lindi në Itali rreth vitit 1600. Një nga veprat e para që ende vihen rregullisht në skenë është L'Orfeo e Claudio Monteverdit, e vitit 1607. Që atëherë forma është zgjeruar me drama historike, komedi, përralla dhe vepra moderne mbi ngjarje reale.

Këngëtarët e operës këndojnë pa mikrofon. Zëri i tyre është trajnuar të dalë mbi një orkestër të plotë dhe të mbushë një sallë të madhe, prandaj shfaqja live mund të ndihet edhe fizikisht. Muzika e ngadalëson kohën: një personazh mund të qëndrojë pesë minuta në një çast të vetëm dhimbjeje, sepse aria ju lejon ta jetoni atë ndjenjë nga brenda.

Shumica e operave alternojnë dy mënyra këndimi. Recitativi e çon ngjarjen përpara në një stil që i ngjan të folurit, ndërsa aria është kënga ku personazhi reflekton ose reagon. Duetet, ansamblet dhe kori mbushin hapësirën mes tyre.

Me cilën operë të nisni?

Opera e parë ideale ka histori të qartë, melodi që mbahen mend dhe kohëzgjatje të arsyeshme. Këto vepra janë zgjedhje e sigurt për fillestarët:

• La traviata e Giuseppe Verdit: një histori dashurie intime me disa nga melodite më të njohura të operës.
• Carmen e Georges Bizet-së: xhelozi dhe pasion, me melodi që i keni dëgjuar në filma e reklama.
• La bohème e Giacomo Puccinit: artistë të rinj në Paris, dashuri dhe humbje, nën dy orë muzikë.
• Berberi i Seviljes i Gioachino Rossinit: e shpejtë, qesharake dhe plot energji.
• Fyelli magjik i Wolfgang Amadeus Mozartit: përrallë me komedi, shpesh e vënë në skenë edhe për familje.
• Mrika e Prenk Jakovës: opera e parë shqiptare, e vënë në skenë në vitin 1958, një mënyrë e mirë për të njohur traditën tonë.

Historitë e operës rrallë mbështeten te surpriza, kështu që po ta dini fundin, dëgjoni si e tregon muzika.

Si të përgatiteni për më pak se një orë?

Nuk keni nevojë të studioni partiturën. Lexoni një përmbledhje të subjektit para shfaqjes. Historitë e operës rrallë mbështeten te surpriza, kështu që po ta dini fundin, mund të përqendroheni te mënyra si e tregon muzika.

Dëgjoni dy ose tre nga pjesët më të famshme. Kur e njihni një melodi në skenë, ajo bëhet pikë orientimi. Shumë teatro publikojnë një hyrje të shkurtër në faqen e tyre dhe disa organizojnë biseda para shfaqjes, ku shpjegohet koncepti i regjisë, gjë e rëndësishme kur ngjarja zhvendoset në një kohë ose vend tjetër.

Kontrolloni edhe kohëzgjatjen dhe numrin e pushimeve. Disa opera zgjasin nën dy orë, ndërsa veprat më të gjata të Wagnerit mund të kalojnë pesë orë bashkë me pushimet.

Soprano, tenor, bariton: kush është kush në skenë?

Zërat ndahen sipas shtrirjes dhe ngjyrës, dhe kompozitorët i përdorin për të treguar karakterin. Pak njohuri ju ndihmojnë ta kuptoni kush është kush brenda pak minutash:

• Soprano: zëri më i lartë femëror, shpesh heroina, si rolet e Violetës te La traviata.
• Mezzosoprano: zë femëror më i errët, shpesh rivale, joshëse ose djem të rinj në të ashtuquajturat role me pantallona.
• Kontralto: zëri më i ulët femëror, më i rrallë, për personazhe të moshuara ose misterioze.
• Kundërtenor: zë mashkullor që këndon në regjistrin e altos, i zakonshëm në operën barok.
• Tenor: zëri më i lartë mashkullor standard, zakonisht protagonisti romantik. Tenori shqiptar Saimir Pirgu është një nga zërat e njohur ndërkombëtarisht.
• Bariton: zëri i mesëm mashkullor, shpesh baba, mik ose keqbërës.
• Bas: zëri më i thellë, për mbretër, priftërinj dhe pleq komikë.

Si ta kuptoni një operë në italisht apo gjermanisht?

Shumica e operave këndohen në italisht, gjermanisht, frëngjisht ose rusisht. Teatrot e mëdha shfaqin mbititra, një përkthim mbi skenë ose në ekrane të vogla te ulëset, praktikë që u përhap në vitet 1980. Kur shkoni jashtë vendit, pyesni paraprakisht në cilat gjuhë jepen mbititrat; shqipja zakonisht nuk ofrohet, por anglishtja shpesh po.

Mos u përpiqni ta lexoni çdo rresht. Hidhni një sy për kuptimin dhe kthehuni te skena. Fytyrat e këngëtarëve dhe orkestra ju tregojnë më shumë se teksti, sidomos në arie ku vargjet përsëriten.

Çfarë të vishni dhe kur të duartrokisni?

Rregullat e veshjes janë më të lira nga sa mendohet. Veshja elegante por e rehatshme mjafton për shumicën e shfaqjeve; premierat, festivalet dhe mbrëmjet gala janë më zyrtare.

Arrini herët, sepse të vonuarit shpesh mbahen jashtë deri në një pushim. Fikeni telefonin plotësisht, sepse edhe drita e ekranit i shqetëson të tjerët. Filmimi dhe fotografimi gjatë shfaqjes zakonisht ndalohen.

Duartrokitja ka ritmin e vet. Në operën italiane është normale të duartrokisni pas një arie të famshme dhe publiku thërret "bravo" për një burrë, "brava" për një grua dhe "bravi" për një grup. Te veprat me muzikë të pandërprerë, si ato të Wagnerit, pritet fundi i aktit. Kur nuk jeni të sigurt, prisni që të nisin të tjerët.

Ku mund ta shihni operën pa shpenzuar shumë?

Në Tiranë, Teatri Kombëtar i Operas dhe Baletit ka sezon të rregullt me opera, balete dhe koncerte, dhe është vendi më i natyrshëm për të nisur. Edhe në Prishtinë ka shfaqje operistike, ndërsa diaspora në Gjermani, Zvicër, Austri e Itali ka pranë teatro qytetesh me programe të plota.

Shumë teatro në Evropë ofrojnë bileta me zbritje për studentë dhe të rinj, vende në këmbë, zbritje në minutën e fundit dhe ulëse me pamje të pjesshme që dëgjohen shkëlqyeshëm. Provat gjenerale, shfaqjet në ambient të hapur dhe transmetimet live në kinema janë mënyra të tjera pa rrezik. Opera e dhomës dhe shfaqjet koncertale, pa skenografi të plotë, ju lejojnë të përqendroheni vetëm te zërat.

Cili është ndryshimi mes operës dhe muzikalit?

Kufiri nuk është i prerë, por ndryshimi kryesor është te zëri dhe te raporti mes muzikës dhe të folurit. Këngëtarët e operës përdorin teknikë klasike pa amplifikim dhe muzika zakonisht nuk ndërpritet. Muzikalet përdorin zëra të amplifikuar, stile të muzikës popullore dhe më shumë dialog të folur. Opereta qëndron në mes, me skena të folura dhe pjesë të lehta melodike, dhe është një tjetër hyrje miqësore.

Pyetje të shpeshta

Mënyra më e mirë për ta shijuar operën është të shkoni, me subjektin në mendje dhe pa presionin për të kuptuar çdo notë. Zgjidhni një vepër të dashur, gjeni një ulëse të përballueshme dhe lërini zërat të bëjnë punën e tyre. Shumica e atyre që e duan operën e kujtojnë çastin e saktë kur ndodhi: zakonisht në sallë, kur një zë i vetëm çau përmes orkestrës.

Si e bëjmë kërkimin: Udhëzuesit shkruhen nga burime të njohura dhe kontrollohen për saktësi. Janë informacion i përgjithshëm, jo këshillë profesionale.