Laptopi i vjetër është ngadalësuar? Si ta bëni sërish të shpejtë

Shumë familje në Kosovë dhe Shqipëri kanë një laptop që dikur punonte mirë, por tani hapet për pesë minuta dhe ngec sa herë hapni shfletuesin. Para se të shpenzoni për një të ri, ia vlen të dini se pse ndodh kjo. Shkaqet zakonisht janë të thjeshta: shumë programe që nisin bashkë me kompjuterin, disk pothuajse plot, pluhur në ventilator ose një hard disk i vjetër.

Shumicën e tyre mund t'i rregulloni vetë brenda një mbrëmjeje, pa shpenzuar asgjë. Ndiqni hapat me radhë: së pari zgjidhjet falas, pastaj përmirësimet që japin efektin më të madh dhe në fund instalimi nga e para kur asgjë tjetër nuk ndihmon.

Pse ngadalësohet laptopi me kalimin e viteve?

Procesori nuk bëhet më i ngadaltë me moshën; punon me të njëjtën shpejtësi si ditën e parë. Ajo që ndryshon është ngarkesa: më shumë programe në sfond, faqe interneti më të rënda, përditësime më të mëdha, disk më i mbushur dhe shpesh një sistem ftohjeje i bllokuar nga pluhuri që e detyron procesorin të ulë shpejtësinë.

Para se të ndryshoni diçka, hapni Task Manager në Windows (Ctrl + Shift + Esc) ose Activity Monitor në Mac dhe shikoni kolonat CPU, Memory dhe Disk kur laptopi ngec. Nëse memoria është vazhdimisht afër kufirit ose disku qëndron në 100 për qind, e dini tashmë ku është problemi.

Si t'i ndaloj programet që hapen vetë kur ndizet kompjuteri?

Çdo program që nis bashkë me kompjuterin harxhon memorie dhe kohë procesori para se të keni hapur ju diçka. Në Windows shkoni te Settings, Apps, Startup ose te skeda Startup apps në Task Manager dhe fikni gjithçka që nuk ju duhet menjëherë. Në Mac hapni System Settings, General, Login Items dhe hiqni të tepërtat.

Mos i prekni programin e sigurisë dhe drejtuesit e zërit apo të touchpad-it. Aplikacionet e bisedave, ndihmësit e përditësimeve, klientët e cloud-it që i përdorni rrallë dhe shtesat e prodhuesit zakonisht mund të fiken pa problem. Ato do të punojnë njësoj kur t'i hapni vetë.

Procesori punon me të njëjtën shpejtësi si ditën e parë. Ajo që ndryshon është ngarkesa.

Sa hapësirë e lirë duhet të ketë disku?

Një disk pothuajse plot ngadalëson gjithçka, sepse sistemi ka nevojë për vend për skedarët e përkohshëm, përditësimet dhe memorien virtuale. Synoni të mbani të lirë të paktën 15 deri në 20 për qind të diskut.

Në Windows hapni Settings, System, Storage dhe aktivizoni Storage Sense, pastaj kontrolloni skedarët e përkohshëm dhe dosjen Downloads. Në Mac hapni System Settings, General, Storage për rekomandime. Fotot dhe videot e familjes, që shpesh zënë pjesën më të madhe, kalojini në një disk të jashtëm ose në cloud.

• Çinstaloni programet që nuk i përdorni dhe versionet provë
• Fshini skedarët e përkohshëm dhe përditësimet e vjetra
• Kaloni fotot dhe videot në disk të jashtëm ose në cloud
• Pastroni dosjen Downloads dhe zbrazni koshin

Shfletuesi dhe viruset: dy shkaqe që shpesh harrohen

Për shumë njerëz, shfletuesi është programi më i rëndë në kompjuter. Çdo skedë e hapur harxhon memorie dhe shtesat punojnë në sfond në çdo faqe. Mbyllni skedat që nuk i përdorni, hiqni shtesat që nuk i njihni dhe aktivizoni mënyrën e kursimit të memories nëse shfletuesi e ka.

Ngadalësia e papritur, dritaret që hapen vetë ose një ventilator që punon pa pushim mund të tregojnë edhe për program dashakeq. Kjo ndodh shpesh pas instalimit të programeve të shkarkuara nga faqe jozyrtare. Në Windows bëni një skanim të plotë me Windows Security të integruar dhe mbajeni sistemin të përditësuar.

A e ngadalëson nxehtësia laptopin?

Po, dhe shumë. Kur sistemi i ftohjes bllokohet nga pluhuri, procesori ul shpejtësinë për t'u mbrojtur. Gjatë verës së nxehtë në Prishtinë apo Tiranë kjo vihet re edhe më shumë. Shenjat janë ventilatori i zhurmshëm, pjesa e poshtme e nxehtë dhe performanca që bie pas disa minutash pune.

Me laptopin të fikur dhe të shkëputur nga rryma, fryni me ajër të kompresuar në vrima me shkrepje të shkurtra, duke e mbajtur ventilatorin të palëvizur nëse arrini. Përdoreni laptopin mbi sipërfaqe të fortë dhe të sheshtë, jo në shtrat ose divan. Te pajisjet e vjetra, një servis kompjuterash mund të ndërrojë edhe pastën termike të tharë mes procesorit dhe ftohësit.

SSD në vend të hard diskut: përmirësimi më i madh

Nëse laptopi ka ende hard disk me pjata rrotulluese, zëvendësimi me SSD është përmirësimi më efektiv që mund të bëni. Ndezja, hapja e programeve dhe kërkimi i skedarëve kalojnë nga shumë të ngadalta në pothuajse të menjëhershme. SSD-të janë bërë të lira dhe gjenden lehtë në dyqanet e teknologjisë kudo në rajon. Shumë laptopë të vjetër pranojnë një model standard 2,5 inç.

Kontrolloni manualin ose specifikimet e modelit tuaj për llojin e diskut që mbështet, sepse modelet më të reja përdorin formatin më të vogël M.2. Mund ta klononi diskun e vjetër në të riun ose të instaloni sistemin nga e para. Nëse laptopi ka tashmë SSD, nuk duhet defragmentuar; sistemi kujdeset vetë për mirëmbajtjen e tij.

A ia vlen të shtoj RAM?

Nëse Task Manager ose Activity Monitor tregon memorien vazhdimisht plot, më shumë RAM do të ndihmojë, sidomos kur mbani shumë skeda të hapura. Për përdorim të përditshëm me një sistem modern, 8 GB është minimumi i arsyeshëm dhe 16 GB jep komoditet.

Jo çdo laptop mund të përmirësohet. Shumë modele të holla e kanë memorien të salduar në pllakën amë. Kërkoni modelin e saktë për të parë nëse ka fole të lirë dhe çfarë lloj memorieje pranon para se të blini diçka.

Kur ia vlen instalimi i sistemit nga e para?

Kur janë grumbulluar vite programesh, një instalim i pastër shpesh e kthen shpejtësinë që laptopi kishte kur ishte i ri. Ruani së pari skedarët. Në Windows përdorni Settings, System, Recovery, Reset this PC dhe zgjidhni heqjen e gjithçkaje për rezultatin më të pastër. Në Mac fshini diskun dhe riinstaloni macOS nga Recovery.

Kontrolloni edhe nëse laptopi merr ende përditësime sigurie. Nëse prodhuesi ka ndalur mbështetjen, një sistem i lehtë i krijuar për harduer të vjetër, si disa shpërndarje Linux, mund ta mbajë të dobishëm për shfletim, email dhe dokumente, për shembull për detyrat e shkollës së fëmijëve.

Pyetje të shpeshta

Një laptop i vjetër rrallë duhet hedhur vetëm sepse duket i ngadaltë. Shkurtoni programet në nisje, lironi hapësirë, pastroni vrimat e ftohjes dhe shikoni çfarë harxhon memorien. Nëse kjo nuk mjafton, një SSD dhe pak RAM shtesë mund ta bëjnë të ndihet si i ri, ndërsa një instalim i pastër fshin vitet e rrëmujës. Provoni së pari hapat falas; mund të habiteni sa shpejtësi ishte fshehur aty.

Si e bëjmë kërkimin: Udhëzuesit shkruhen nga burime të njohura dhe kontrollohen për saktësi. Janë informacion i përgjithshëm, jo këshillë profesionale.