Xhazi për fillestarë: albumet e para dhe si të dëgjoni

Xhazi ka emrin e muzikës “së vështirë”: katalog i pafund, dhjetëra nënstile dhe solo që duken pa fillim e pa fund. Prandaj shumë dëgjues kureshtarë nuk gjejnë kurrë hyrjen.

Në të vërtetë, rruga është e thjeshtë: disa albume klasike të afrueshme, pak njohuri se si ndërtohet një performancë dhe ndjekja e muzikantëve që ju pëlqejnë. Ky udhëzues tregon si të filloni të dëgjoni xhaz pa u ndjerë i humbur.

Me cilin album xhazi të filloni?

Këto incizime rekomandohen shpesh si pikë hyrjeje, sepse janë melodioze, të incizuara mirë dhe me ndikim të madh. Nisni me dy ose tre dhe dëgjojini disa herë të plota.

• Kind of Blue nga Miles Davis (1959): xhaz modal i qetë dhe një nga albumet më të shitura të xhazit.
• Time Out nga Dave Brubeck Quartet (1959): melodi që mbahen mend në metrika të pazakonta, përfshirë Take Five.
• Ella and Louis nga Ella Fitzgerald dhe Louis Armstrong (1956): duete të ngrohta mbi këngë të njohura.
• Getz/Gilberto nga Stan Getz dhe João Gilberto (1964): takimi i butë i xhazit me bossa novën.
• Mingus Ah Um nga Charles Mingus (1959): plot bluz, energji dhe karakter.
• Blue Train nga John Coltrane (1957): hyrje e mirë në hard bop.
• Moanin’ nga Art Blakey and the Jazz Messengers (1958): hard bop i fuqishëm me ngjyra gospel.
• A Love Supreme nga John Coltrane (1965): suitë shpirtërore për kur doni të shkoni më thellë.

Nga vjen xhazi?

Xhazi lindi në New Orleans në fillim të shekullit XX, duke u ushqyer nga bluzi, ragtime-i, muzika e bandave frymore dhe traditat muzikore afro-amerikane. Incizimet e Louis Armstrong-ut në vitet 1920 e vunë solistin improvizues në qendër.

Në vitet 1930 dhe në fillim të viteve 1940, bandat e mëdha të Duke Ellington-it dhe Count Basie-t e bënë swing-un muzikën popullore të kohës. Nga mesi i viteve 1940, Charlie Parker dhe Dizzy Gillespie krijuan bebop-in, më të shpejtë dhe më të ndërlikuar, për t’u dëgjuar e jo për vallëzim. Pastaj erdhën cool jazz, hard bop, xhazi modal, free jazz, fusion dhe shumë ndërthurje moderne.

Improvizimi nuk është i rastësishëm: është kompozim në kohë reale.

Cilat janë stilet kryesore të xhazit?

Nuk keni nevojë t’i mësoni përmendsh, por një hartë e përafërt ju ndihmon të gjeni më shumë nga ajo që ju pëlqen.

• Xhazi i hershëm dhe dixieland: luajtje e gjallë në grup, me rrënjë në New Orleans.
• Swing: muzikë bandash të mëdha me ritëm të fortë vallëzimi.
• Bebop: tempo të shpejta, harmoni e ndërlikuar dhe solo virtuoze.
• Cool jazz: tingull më i qetë dhe më i përmbajtur.
• Hard bop: bebop me më shumë bluz dhe gospel.
• Xhazi modal: improvizim mbi shkallë, shpesh i hapur dhe atmosferik.
• Free jazz: struktura të lira, sfiduese për shumë dëgjues të rinj.
• Fusion: xhaz i përzier me rok, funk dhe instrumente elektrike.
• Xhazi vokal: këngëtarë që interpretojnë këngë me frazim xhazi.

Si ta kuptoni improvizimin?

Shumica e grupeve të vogla ndjekin një skemë të thjeshtë. Banda luan melodinë, të quajtur “head”. Pastaj muzikantët improvizojnë me radhë mbi të njëjtin varg akordesh. Në fund kthehen te melodia. Kur e dini këtë, një pjesë shtatëminutëshe nuk duket më pa formë.

Ndiqni një instrument në një kohë: një herë basin, pastaj bateritë, pastaj pianon. Do të vini re si e mbështet dhe i përgjigjet seksioni ritmik solistit. Këndojeni melodinë me vete para solove dhe dëgjoni si e përkul solisti. Improvizimi nuk është i rastësishëm: është kompozim në kohë reale.

Pse t’i njihni standardet e xhazit?

Standardet janë këngëtorja e përbashkët e xhazit, shumë prej tyre nga muzikalet e Broadway-t dhe filmat e viteve 1920–1950. Meqë qindra artistë i kanë incizuar të njëjtat këngë, krahasimi i versioneve është mënyra më e mirë për të kuptuar çfarë e dallon secilin.

Për fillim provoni Autumn Leaves, Summertime, My Funny Valentine, ’Round Midnight, Take the ‘A’ Train dhe So What. Zgjidhni një dhe dëgjoni tri ose katër versione njëri pas tjetrit.

Ndiqni muzikantët, jo vetëm albumet

Xhazi është botë e vogël ku muzikantët kalojnë nga një grup në tjetrin. Nëse ju pëlqen pianisti i një albumi, kërkoni incizimet e tjera ku ka luajtur. Kreditet e albumeve janë hartë e vërtetë. Edhe disa shtëpi diskografike me tingull të njohur ndihmojnë: shumë dëgjues gjejnë të preferuarat e reja duke shfletuar katalogun e një labeli që tashmë e duan.

Ku të dëgjoni xhaz live në Kosovë, Shqipëri dhe Maqedoni të Veriut?

Xhazi jeton më mirë në një sallë, sepse asnjë mbrëmje nuk tingëllon njësoj. Në Prishtinë, Prishtina Jazz Festival sjell çdo vit muzikantë vendas e ndërkombëtarë, Shkupi ka një nga festivalet më të vjetra të xhazit në rajon, ndërsa në Tiranë dhe Prishtinë disa lokale organizojnë mbrëmje me muzikë live. Shkollat e muzikës japin shpesh koncerte studentore të lira.

Etiketa në klub është e thjeshtë: flisni me zë të ulët në pasazhet e qeta dhe duartrokitni pas çdo soloje, jo vetëm në fund të pjesës. Kjo duartrokitje në mes është normale dhe e mirëpritur.

Pse xhazi duket i vështirë në fillim?

Xhazi përdor harmoni më të pasur, forma më të gjata dhe më pak përsëritje se muzika pop, ndaj veshi ka nevojë për kohë. Nëse nisni me free jazz ose bebop të dendur, mund të hiqni dorë shpejt. Filloni me albume melodioze me tempo mesatare dhe me xhaz vokal, dëgjojini disa herë dhe lëreni njohjen të bëjë punën.

Pyetje të shpeshta

Si të filloni të dëgjoni xhaz? Me një album të afrueshëm, pak vëmendje ndaj strukturës dhe kureshtjen për të ndjekur muzikantët që ju prekin. Pas disa dëgjimeve, ajo që dukej kaos bëhet bisedë.

Si e bëjmë kërkimin: Udhëzuesit shkruhen nga burime të njohura dhe kontrollohen për saktësi. Janë informacion i përgjithshëm, jo këshillë profesionale.