Si të mësosh një gjuhë të huaj si i rritur: udhëzues praktik

Shumë njerëz në Kosovë, Shqipëri dhe Maqedoninë e Veriut nisin të mësojnë gjermanisht, anglisht ose italisht kur janë tashmë të rritur: për një punë jashtë vendit, për studime, për bashkim familjar ose thjesht për të folur me nipat e mbesat në diasporë. Lajmi i mirë është se mosha nuk e mbyll derën. Lajmi më pak i këndshëm është se pa metodë, orët e kursit harrohen shpejt.

Në këtë udhëzues shpjegojmë pse të rriturit kanë përparësi që fëmijët nuk i kanë, si ta kthesh dëshirën e paqartë për ta folur një gjuhë në një synim të matshëm sipas niveleve evropiane A1–C2, dhe cilat zakone të përditshme e bëjnë diferencën: kontakti i shkurtër por i rregullt, përsëritja me intervale, dëgjimi i shumtë dhe të folurit që në javët e para.

A është vonë të mësosh një gjuhë pas të 30-ave apo 40-ave?

Jo. Fëmijët që rriten me një gjuhë zakonisht fitojnë theks më të natyrshëm, por të rriturit shpesh përparojnë më shpejt në muajt e parë. Ata e kuptojnë gramatikën kur u shpjegohet, dinë të organizojnë kohën dhe e lidhin gjuhën me përvojën e tyre të jetës.

Ajo që vendos më shumë se mosha është sa kohë kalon realisht me gjuhën, sa rregullisht e bën këtë dhe nëse e përdor për gjëra që të interesojnë. Një infermiere që përgatitet për punë në Gjermani dhe dëgjon çdo ditë gjermanisht ka shanse shumë më të mira se dikush që shkon dy herë në javë në kurs dhe nuk e hap librin në shtëpi.

Çfarë nënkuptojnë nivelet A1, B1 dhe B2?

Korniza e Përbashkët Evropiane e Referencës për Gjuhët (KEGJ, në anglisht CEFR), e hartuar nga Këshilli i Evropës, i ndan njohuritë në gjashtë nivele. Këto nivele përdoren nga shkollat e gjuhëve, provimet ndërkombëtare dhe punëdhënësit në gjithë Evropën, prandaj certifikatat që kërkohen për punë ose studime jashtë zakonisht shkruajnë pikërisht një nga këto shkronja.

Para se të regjistrohesh në një kurs, pyet veten: për çfarë më duhet gjuha dhe cilin nivel kërkon ai qëllim? Kontrollo kërkesat zyrtare të institucionit ose punëdhënësit, sepse ato ndryshojnë sipas profesionit dhe vendit.

• A1–A2: prezanton veten, blen në dyqan, merr vesh fjali të thjeshta të përditshme.
• B1: përballon shumicën e situatave në udhëtim dhe flet për tema të njohura.
• B2: ndjek bisedat e ndërlikuara dhe diskuton shumë tema me rrjedhshmëri të arsyeshme.
• C1: e përdor gjuhën lirshëm në punë, studime dhe jetë shoqërore.
• C2: kupton pothuajse gjithçka dhe shprehesh me saktësi të plotë.

Mosha nuk e vendos suksesin; e vendos rregullsia.

Sa kohë duhet për të mësuar gjermanisht ose anglisht?

Varet nga gjuha, nga sa i afërt është me gjuhët që di tashmë dhe nga numri i orëve. Për folësit shqiptarë nuk ka tabela zyrtare, por si pikë orientimi Goethe-Institut vlerëson rreth 450 deri në 600 orë mësimi për të arritur nivelin B2 në gjermanisht, pa llogaritur studimin individual. Instituti amerikan i shërbimit të jashtëm (FSI) jep për anglishtfolësit rreth 600–750 orë për gjuhët e afërta me anglishten dhe rreth 2.200 orë për gjuhë si arabishtja apo japonishtja.

Shumë shqiptarë kanë një avantazh: e kanë dëgjuar anglishten në filma e muzikë që në fëmijëri dhe italishten nga televizioni. Ky kontakt i hershëm e shkurton rrugën. Me gjermanishten zakonisht duhet më shumë durim për shkak të nyjeve dhe rasave, por ritmi i rregullt e bën të arritshme.

Pse 20 minuta në ditë janë më mirë se dy orë në javë?

Kujtesa ka nevojë për përsëritje. Një seancë e shkurtër çdo ditë, bashkë me dëgjim pasiv kur je në autobus, në makinë ose duke gatuar, mbledh shumë më tepër kontakt gjatë një viti sesa një maratonë e së dielës.

Kombino katër aftësitë: dëgjimin, leximin, të folurit dhe të shkruarit. Shumica e nxënësve mbështeten vetëm te ushtrimet e gramatikës ose te listat e fjalëve. Një javë e balancuar mund të ketë një orë kursi, pak lexim, shumë dëgjim dhe të paktën një bisedë.

Si të mbash mend fjalët e reja pa i harruar?

Përsëritja me intervale do të thotë ta rishikosh një fjalë pak para se ta harrosh, me pushime gjithnjë e më të gjata. Është një nga teknikat më të mbështetura nga kërkimet për kujtesën. Mjaftojnë kartela letre të ndara në kuti ose çdo mjet kartelash që planifikon vetë përsëritjet.

Nis me fjalët më të shpeshta. Një fjalor bazë relativisht i vogël mbulon pjesën më të madhe të bisedave dhe teksteve të përditshme.

• Mëso fjalën brenda një fjalie të shkurtër, jo të vetme.
• Shto shqiptimin me zë, që veshi të mësohet bashkë me syrin.
• Te gjermanishtja mëso emrin gjithmonë me nyjen: der, die ose das.
• Një kartelë, një ide e vetme.
• Pak çdo ditë, në vend të mësimit me ngut para provimit.

Sa ndihmojnë filmat, serialet dhe podkastet?

Shumë. Pjesa më e madhe e përvetësimit vjen nga të kuptuarit e mesazheve pak mbi nivelin tënd aktual. Fillo me libra të lehtësuar për nxënës, podkaste për fillestarë, emisione për fëmijë dhe lajme të lexuara ngadalë.

Kur përparon, kalo te materialet për folës vendas për tema që të pëlqejnë: seriale me titra në gjuhën që mëson, video, romane që i ke lexuar më parë në shqip ose këngë me tekst. Titrat në shqip ndihmojnë pak; titrat në gjuhën e huaj ndihmojnë shumë më tepër.

Kur duhet të fillosh të flasësh?

Sa më herët. Shumë të rritur presin të ndihen gati dhe kjo pritje zgjat vite. Të folurit të detyron t'i nxjerrësh fjalët nga kujtesa dhe t'i shohësh boshllëqet që leximi nuk i zbulon.

Gjej partnerë të rregullt: një mësues privat, një grup kursi, një shkëmbim gjuhësor ose të afërm në diasporë që janë të gatshëm të flasin me ty vetëm në gjermanisht apo anglisht. Kur je vetëm, përsërit me zë menjëherë pas një folësi vendas. Kjo teknikë quhet shadowing dhe përmirëson shqiptimin e ritmin.

• Mëso disa fraza gati për të nisur dhe mbajtur bisedën.
• Përgatit temën para orës ose takimit.
• Regjistro veten dhe krahasohu me audion origjinale.
• Gabimet janë informacion, jo dështim.

Si ta ruash motivimin kur përparimi ngadalësohet?

Në fillim përparimi duket i shpejtë, pastaj vjen pllaja e nivelit të mesëm. Lidhe gjuhën me një qëllim konkret: një provim, një intervistë pune, një udhëtim, një libër. Ndiq arritjet e mëdha, jo përsosmërinë e çdo dite.

Regjistrimi për një provim certifikimi në një datë të caktuar krijon afat të dobishëm. Kur motivimi bie, ule pragun në vend që të ndalosh: edhe pesë minuta në ditë e mbajnë zakonin gjallë.

Pyetje të shpeshta

Mësimi i një gjuhe si i rritur është garë e gjatë që shpërblen zakonet e qëndrueshme. Zgjidh nivelin që të duhet, mëso pak çdo ditë, përsërit fjalët me intervale, mbushi veshët me material që e kupton dhe fol që në fillim. Një ditë do të vëresh se nuk po përkthen më në kokë.

Si e bëjmë kërkimin: Udhëzuesit shkruhen nga burime të njohura dhe kontrollohen për saktësi. Janë informacion i përgjithshëm, jo këshillë profesionale.