Sapiens i Hararit: histori e njerëzimit që të bën të mendosh, me të meta serioze

Si arriti një majmun i zakonshëm të sundojë planetin? Kjo është pyetja që Yuval Noah Harari përpiqet t'i përgjigjet në Sapiens, një nga librat joletrarë më të shitur të shekullit XXI. Botuar fillimisht në hebraisht në vitin 2011 dhe në anglisht në vitin 2014, libri qëndroi për vite në listën e bestsellerëve të New York Times dhe u rekomandua publikisht nga emra si Bill Gates dhe Mark Zuckerberg.

Libri përmendet shpesh edhe në klubet e leximit dhe në diskutimet në rrjetet sociale në Kosovë e Shqipëri, ndaj pyetja nëse ia vlen kohën është e arsyeshme. Duke u mbështetur te vetë libri, te recensionet e publikuara dhe te kritika e gjerë akademike, ja çfarë bën mirë Sapiens, ku çalon dhe kujt i rekomandohet.

Cila është ideja kryesore e Sapiens?

Sipas Hararit, Homo sapiens sundon planetin sepse mund të bashkëpunojë në numra të mëdhenj duke besuar në gjëra që ekzistojnë vetëm në imagjinatën e përbashkët: zotat, kombet, paratë, ligjet dhe kompanitë. Ai i quan "rende të imagjinuara", dhe pasi ta lexoni argumentin, është e vështirë të mos i shihni kudo.

Këtë ide ai e ndjek nëpër katër kthesa: Revolucioni Kognitiv rreth 70.000 vjet më parë, Revolucioni Bujqësor rreth 12.000 vjet më parë, Bashkimi i Njerëzimit përmes parave, perandorive dhe feve, dhe Revolucioni Shkencor që nisi rreth 500 vjet më parë.

Ndër pohimet më provokuese janë përshkrimi i Revolucionit Bujqësor si "mashtrimi më i madh i historisë" për njeriun e zakonshëm dhe pyetja nëse jemi vërtet më të lumtur se paraardhësit tanë.

A është i saktë historikisht?

Kjo është gjëja më e rëndësishme që duhet ditur para leximit. Antropologu Christopher Hallpike shkroi se libri nuk jep ndonjë kontribut serioz në dije, neuroshkencëtarja Darshana Narayanan foli për gabime të shumta dhe thelbësore, ndërsa filozofi Galen Strawson e kritikoi për pakujdesi, ekzagjerim dhe sensacionalizëm.

Kritikat më të shpeshta janë thjeshtëzimet për jetën parahistorike, supozimet për atë që mendonin ose ndienin njerëzit e hershëm dhe mendimet e forta për fenë, lumturinë dhe shoqërinë moderne që jepen si fakte. Mbështetësit përgjigjen se Sapiens nuk u shkrua kurrë si kërkim origjinal, por si sintezë e madhe.

Mënyra më e drejtë është ta lexoni si argument stimulues dhe jo si libër referimi: shijojini idetë, por verifikoni pohimet konkrete para se t'i përsërisni.

Pse lexohet kaq lehtë?

Harari shkruan si një pedagog i talentuar. Kapitujt janë të shkurtër, toni bisedor e shpesh humoristik, dhe konceptet abstrakte lidhen me shembuj të gjallë. Për shumë njerëz është libri i parë joletrar që e mbarojnë.

Ana tjetër është vetëbesimi: përfundimet e mëdha jepen shpejt dhe rrallë paraqiten pikëpamjet kundërshtuese, gjë që e bën librin emocionues, por mund t'i lërë lexuesit me përshtypjen se çështjet e diskutueshme janë mbyllur.

Sapiens apo Guns, Germs and Steel?

Të dy librat krahasohen shpesh. Jared Diamond përqendrohet te pyetja pse disa shoqëri dominuan të tjerat, me theks te gjeografia dhe një stil më të dendur. Sapiens mbulon një fushë më të gjerë, përfshirë biologjinë, psikologjinë dhe të ardhmen, dhe lexohet më shpejt. Të dy kanë marrë kritika akademike. Për një pamje argëtuese, nisni me Sapiens; për një argument më të qëndrueshëm mbi një pyetje, provoni Diamond-in.

Libër, audiolibër apo roman grafik?

Sapiens gjendet gjerësisht si libër me kopertinë të butë, e-libër dhe audiolibër, dhe është përkthyer në më shumë se 50 gjuhë. Harari krijoi edhe Sapiens: A Graphic History me David Vandermeulen dhe Daniel Casanave, vëllimi i parë i së cilës doli në vitin 2020. Versioni grafik e paraqet materialin me humor dhe pamje, dhe është hyrje e mirë për adoleshentët.

Kujt i rekomandohet Sapiens?

Libri u jep më shumë atyre që duan të debatojnë ide sesa atyre që kërkojnë një histori të saktë.

• Lexuesve kureshtarë që duan një pamje të vetme të historisë njerëzore
• Klubeve të leximit që kërkojnë një titull që ndez debat
• Studentëve që duan një hyrje të lexueshme, me sy kritik
• Atyre që pëlqejnë librat me ide të mëdha dhe nuk i shqetësojnë mendimet e forta
• Jo aq për ata që duan studime të kujdesshme me shumë shënime

Verdikti: a ia vlen sot?

Po, me kontekst. Më shumë se një dekadë pas edicionit anglisht, Sapiens mbetet një nga hyrjet më tërheqëse në historinë e gjatë të llojit tonë, dhe ideja për mitet e përbashkëta është vërtet e dobishme. Hyni duke ditur që ekspertët i kundërshtojnë shumë detaje dhe do të përfitoni shumë.

Specifikimet kryesore

Autori

Yuval Noah Harari, historian në Universitetin Hebraik të Jerusalemit

Botimi i parë

2011 në hebraisht; edicioni anglisht 2014

Gjatësia

Rreth 440 deri 470 faqe, sipas edicionit

Struktura

Katër pjesë: Revolucioni Kognitiv, Revolucioni Bujqësor, Bashkimi i Njerëzimit, Revolucioni Shkencor

Zhanri

Histori popullore, "big history"

Përkthime

Në më shumë se 50 gjuhë

Vazhdimet

Homo Deus, 21 mësime për shekullin 21, romanet grafike Sapiens

Alternativa për t’u marrë parasysh

• Guns, Germs and Steel nga Jared Diamond: Klasik i fituar me Pulitzer që shpjegon pse qytetërimet u zhvilluan në mënyrë kaq të pabarabartë.
• The Dawn of Everything nga David Graeber dhe David Wengrow: Një sfidë akademike ndaj rrëfimeve të thjeshta për përparimin njerëzor, përfshirë disa ide të Sapiens.
• A Short History of Nearly Everything nga Bill Bryson: Një tur argëtues nëpër shkencë për ata që e pëlqyen tonin e Sapiens.

Pyetje të shpeshta

Sapiens është libri i rrallë historik që njerëzit e mbarojnë dhe pastaj flasin për të me javë të tëra. Rrëfimi i gjerë dhe ideja e zgjuar qendrore e bëjnë pikënisje të shkëlqyer për të menduar nga vijmë dhe ku mund të shkojmë. Mbani parasysh kufijtë e tij: është sintezë e guximshme dhe me mendime të forta, jo fjala e fundit. Lexojeni, debatoni me të dhe vazhdoni me zëra të tjerë.

Si e bëjmë kërkimin: Vlerësimet bazohen te specifikimet e prodhuesit, testet e pavarura të publikuara dhe përvojat e përdoruesve. Nota e krahason produktin me të tjerët e së njëjtës klasë.