Arrat e tigrit: çfarë janë, si shijojnë dhe si përdoren

Arrat e tigrit po shfaqen gjithnjë e më shpesh në raftet e produkteve të shëndetshme në Prishtinë, Tiranë e Shkup, por emri i tyre mashtron: nuk janë arra fare. Janë zhardhokë të vegjël, sa një qiqër, që rriten në rrënjët e një bime barishtore. Kanë lëvore të rrudhur me vija dhe njerëzit i hanë që prej mijëra vitesh.

Nëse i keni parë në formë mielli, si pije pa laktozë apo si meze të ëmbël për t'u përtypur dhe pyesni veten nëse ia vlen t'i provoni, më poshtë gjeni gjithçka bazë: prejardhjen, shijen, vlerat ushqyese, kujdeset dhe mënyrat më praktike për t'i përdorur në kuzhinë.

Pse quhen arra kur nuk janë arra?

Botanikisht, arrat e tigrit janë zhardhokët e ngrënshëm të bimës Cyperus esculentus, nga familja e shqarrave (ciperaceve). Në gjuhë të ndryshme njihen edhe si bajame toke ose chufa. Emrin e kanë marrë nga shija që të kujton arrat dhe nga vijat në lëvoren e zhardhokut të tharë, jo nga ndonjë lidhje me tigrat.

Nga ana ushqimore ata janë më afër perimeve me rrënjë sesa bajameve apo arrave. Ky dallim ka rëndësi sidomos për njerëzit me alergji, siç shpjegohet më poshtë.

Nga vijnë arrat e tigrit?

Bima është vendase në pjesë të Afrikës, të Evropës jugore dhe të Lindjes së Mesme. Zhardhokët e saj janë gjetur në vendbanime të lashta në Egjipt, ku hahej dhe vendosej edhe në varre.

Sot vendi më i njohur për to është Spanja, sidomos rajoni i Valencias, ku prej tyre bëhet pija tradicionale horchata de chufa. Kultivohen dhe hahen gjerësisht edhe në Afrikën Perëndimore. Në Kosovë dhe Shqipëri pjesa më e madhe e produkteve që gjeni në dyqane është e importuar, kryesisht nga vendet e BE-së.

Arrat e tigrit nuk janë arra, por një zhardhok i ëmbël dhe plot fibra që njerëzit e hanë prej mijëra vitesh.

Si shijojnë?

Shija është lehtësisht e ëmbël, me një aromë arrash që shumëkush e krahason me bajamen, kokosin ose gështenjën, ndonjëherë edhe me një notë vanilje. Të thata dhe me lëvore janë të forta dhe kërkojnë shumë përtypje; lëvorja fibroze lë pak mbetje në gojë.

Pas njomjes në ujë zbuten dhe ëmbëlsia del më shumë në pah. Ato të qëruara kanë strukturë më të butë dhe shije më të lehtë, ndërsa të pjekurat janë më krokante dhe me aromë të thekur.

Çfarë vlerash ushqyese kanë?

Arrat e tigrit janë ushqim me energji të lartë. Pjesa më e madhe e kalorive vjen nga karbohidratet, përfshirë niseshtenë dhe sheqernat natyrale, me një pjesë të konsiderueshme yndyre. Ajo që i dallon më shumë është fibra: një grusht i vogël mund të mbulojë një pjesë të ndjeshme të nevojës ditore. Vlerat ndryshojnë sipas llojit, tharjes dhe qërimit, prandaj shikoni tabelën ushqyese të produktit që blini.

Yndyra e tyre është kryesisht e pangopur njëfish, me acid oleik në krye, i njëjti acid yndyror që e bën të njohur vajin e ullirit. Kanë edhe pak proteinë bimore.

• Fibra ushqimore, përfshirë fibrën e patretshme dhe niseshtenë rezistente.
• Yndyrë kryesisht e pangopur, e pasur me acid oleik.
• Sheqerna natyralë që japin shije të ëmbël pa sheqer të shtuar.
• Minerale si kaliumi, magnezi, fosfori dhe hekuri.
• Vitaminë E dhe sasi më të vogla vitaminash të tjera.

A janë të mira për zorrët dhe tretjen?

Interesi për arrat e tigrit vjen kryesisht nga fibra dhe niseshteja rezistente. Kjo e fundit nuk tretet në zorrën e hollë, por ushqen bakteret e dobishme në zorrën e trashë, pra vepron si prebiotik. Një dietë e pasur me fibra lidhet me tretje më të mirë, jashtëqitje më të rregullt, sheqer në gjak më të qëndrueshëm pas ngrënies dhe ndjesi ngopjeje më të gjatë.

Studimet që kanë në fokus vetë arrat e tigrit janë ende të pakta dhe shpesh të vogla ose të bëra te kafshët. Prandaj është më e drejtë t'i shihni si ushqim të plotë e të vlefshëm, jo si ilaç.

A mund t'i hanë njerëzit me alergji nga arrat ose gluteni?

Meqë nuk janë arra në kuptimin botanik, shumë njerëz me alergji nga arrat e pemëve i tolerojnë. Megjithatë alergjitë janë individuale dhe produktet mund të përpunohen në objekte ku punohen edhe arra. Nëse keni alergji, lexoni etiketën me kujdes dhe pyesni mjekun ose alergologun para se t'i provoni.

Arrat e tigrit janë natyrshëm pa gluten, ndaj mielli i tyre është alternativë e mirë për ata që e shmangin glutenin, me kusht që produkti të jetë paketuar pa rrezik kontaminimi.

Kujdeset: kur mund t'ju bëjnë keq?

Për shkak të fibrës së lartë, një sasi e madhe menjëherë mund të shkaktojë fryrje, gazra ose shqetësim në stomak, sidomos nëse zakonisht hani pak fibra. Filloni me një grusht të vogël, shtojeni ngadalë dhe pini mjaftueshëm ujë.

Si shumë fara e zhardhokë, kanë edhe antinutrientë si fitatet dhe taninet, që mund të ulin përthithjen e disa mineraleve. Njomja, pjekja dhe mbirja i pakësojnë këto përbërje. Janë gjithashtu mjaft kalorike, ndaj sasia ka rëndësi nëse kujdeseni për peshën.

Si t'i përdorni në kuzhinë?

Të thata janë të forta, prandaj shumica i njomin para se t'i hanë. Mbulojini me shumë ujë dhe lërini në frigorifer 12 deri në 24 orë, pastaj kullojini dhe shpëlajini. Të njomurat janë të këndshme për t'u përtypur; ruajini në frigorifer dhe hajini brenda pak ditësh.

Mielli i arrave të tigrit është i ëmbël dhe thith shumë lëngje, ndaj shkon mirë në biskota, petulla, kek të vegjël dhe topa energjie. Meqë s'ka gluten, për bukë dhe kek zakonisht përzihet me miell tjetër ose lidhës. Filloni duke zëvendësuar vetëm një pjesë të miellit dhe shtoni pak lëng nëse brumi duket i thatë.

• Meze: të njomura ose të pjekura, vetëm ose në përzierje me fruta të thata.
• Mëngjes: të copëtuara mbi kos, qull tërshëre ose musli.
• Ëmbëlsira: miell arrash tigri në biskota, petulla ose kruste.
• Pije: blendoni arrat e njomura me ujë, kullojeni dhe ëmbëlsojeni lehtë për një qumësht në stilin e horchatës.
• Desert: qumështi i tyre si bazë për akullore ose puding.

Ku t'i blini dhe si t'i ruani?

Shiten të plota me lëvore, të qëruara, të prera, të pjekura, si miell dhe si vaj. Në Kosovë dhe Shqipëri i gjeni më shpesh në dyqanet e produkteve bio e të shëndetshme, në disa barnatore dhe në dyqanet online; diaspora në Gjermani, Austri e Zvicër i gjen lehtë edhe në supermarketet dhe dyqanet bio atje, shpesh me emrin gjerman Erdmandeln. Për meze dhe qumësht zgjidhni të plotat, për strukturë më të butë të qëruarat, ndërsa për pjekje miellin.

Arrat e thata ruhen gjatë: në enë hermetike, në vend të freskët, të thatë dhe të errët, zgjasin shumë muaj. Mielli përmban vaj dhe prishet më shpejt, ndaj mbajeni të mbyllur dhe pasi ta hapni, mendoni ta ruani në frigorifer. Qumështi i bërë në shtëpi mbahet në frigorifer dhe konsumohet brenda dy-tre ditëve.

Pyetje të shpeshta

Arrat e tigrit janë një ushqim i lashtë që i përshtatet mirë kuzhinës së sotme: të ëmbla natyrshëm, pa gluten dhe me shumë fibra e yndyra të mira. Njomini për një meze, piqni me miellin e tyre ose blendojini në një pije kremoze. Filloni me sasi të vogla derisa trupi të mësohet me fibrën, kontrolloni etiketën nëse keni alergji dhe do të keni një përbërës të gjithanshëm që sjell shije dhe vlera ushqyese.

Si e bëjmë kërkimin: Udhëzuesit shkruhen nga burime të njohura dhe kontrollohen për saktësi. Janë informacion i përgjithshëm, jo këshillë profesionale.